Tể tướng Nguyễn Văn Giai

Tể tướng Nguyễn Văn Giai (1554-1628)

Bên dòng sông quê hương

Nguyễn Văn Giai người xã Ích Hậu, huyện Thiên Lộc, trấn Nghệ An, nay thuộc huyện Lộc Hà, tỉnh Hà Tĩnh. Tên tuổi ông đã được nhắc đến nhiều trong sử sách xưa như các bộ Đại Việt sử ký toàn thư của Ngô Sĩ Liên và Quốc sử quán triều Lê, Khâm định Việt sử thông giám cương mục của Quốc sử quán triều Nguyễn, Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú (1782-1840), Thiên Lộc huyện chí của Lưu Công Đạo (chưa rõ năm sinh, năm mất, chỉ biết ông đậu Hương cống năm 1813)... Công lao sự nghiệp của ông cũng đã được ghi chép khá tường tận trong các sách mới xuất bản gần đây như các cuốn Địa chí huyện Can Lộc (Võ Hồng Huy chủ biên), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam (Gs Đinh Xuân Lâm và Gs Trương Hữu Q

Nguyễn Văn Giai người xã Ích Hậu, huyện Thiên Lộc, trấn Nghệ An, nay thuộc huyện Lộc Hà, tỉnh Hà Tĩnh. Tên tuổi ông đã được nhắc đến nhiều trong sử sách xưa như các bộ Đại Việt sử ký toàn thư của Ngô Sĩ Liên và Quốc sử quán triều Lê, Khâm định Việt sử thông giám cương mục của Quốc sử quán triều Nguyễn, Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú (1782-1840), Thiên Lộc huyện chí của Lưu Công Đạo (chưa rõ năm sinh, năm mất, chỉ biết ông đậu Hương cống năm 1813)... Công lao sự nghiệp của ông cũng đã được ghi chép khá tường tận trong các sách mới xuất bản gần đây như các cuốn Địa chí huyện Can Lộc (Võ Hồng Huy chủ biên), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam (Gs Đinh Xuân Lâm và Gs Trương Hữu Quýnh chủ biên). Tuy vậy, ghi chép của người xưa thường công thức, mà của người nay thì tư liệu không lấy gì làm dồi dào. Bài viết này làm rõ thêm một số vấn đề liên quan đến vị tể tướng đầu triều này.

1. Từ những ghi chép của người xưa

Các sách xưa đều chép Nguyễn Văn Giai sinh ra trong một dòng họ cao khoa hiển hoạn nhiều đời. Bản thân ông có đạo đức mẫu mực mà gia đình giàu sang tột bậc, phúc lộc vẹn toàn. Có thể tham khảo lời bàn của Lưu Công Đạo trong cuốn Thiên Lộc huyện chí: “Trải đời làm quan, ông đã lần lượt thờ ba triều vua Thế Tôn, Kính Tôn và Thần Tôn. Ngồi ở chiếu tể phụ suốt 29 năm, nắm giữ quyền sáu bộ trong 12 năm, là ông quan giữ chức vị cao nhất mà chúa thượng không vì thế mà có sự nghi ngờ. Ông có 33 người con (13 trai và 20 gái) đều thành đạt quý hiển; trong hàng thê thiếp có 13 bà được thụ phong quận phu nhân, á phu nhân, chính phu nhân; 1 bà được phong danh hiệu Đại vương (Thoát trâm phụ chính đoan trang trinh tiết). Ông, cha có 2 người được ấm phong hàm Thái bảo, tước Hầu. Một đời hiển vinh tột bậc mà thiên hạ vẫn cho như vậy không có gì là quá đáng. Ông có những người con nuôi như Thái phó Tào Quận công, Thượng thư Hải Thọ hầu, nhưng đương thời không cho đó là bè đảng. Ông giết Hùng Lĩnh hầu, đứa con thứ ba của mình, rồi mở tiệc ca hát đến ba ngày, nhưng người đời không cho đó là kiêu mãn. Tuy là bậc hiển quý, nhưng trong các buổi chầu, khi tâu bày việc gì ông không hề quên giọng nói gốc gác của làng quê, triều đình cũng không cho thế là cử chỉ thô chướng, khó coi.

Ý chừng trung để thờ trên, thuận để giữ mình, không xao lãng đức tính trung thuận là xuất phát từ lòng tin ở đạo, có phải vậy chăng? Nếu không như vậy sao lại đảm bảo thủy chung trọn vẹn, vĩnh thịnh tiếp nối đời đời, con cháu ông được hưởng thụ phúc khánh dài lâu?”⁽¹⁾

Về học vị của Nguyễn Văn Giai, các sách Đại Việt sử ký toàn thư, Khâm định Việt sử thông giám cương mục đều chép là Hội nguyên nhị giáp Tiến sĩ (Hoàng giáp), nhưng sách Lịch triều hiến chương loại chí phần Nhân vật chí lại chép là Hội nguyên, Đình nguyên nhị giáp Tiến sĩ. Sau này các sách Địa chí Can Lộc, Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam... đều chép theo Lịch triều hiến chương loại chí là không đúng vì chính sách này về sau trong phần Khoa mục chí đã nói rõ từ năm 1580 (năm Nguyễn Văn Giai dự thi), triều Lê - Trịnh mới bắt đầu khôi phục lại khoa thi Hội, được mở tại hành cung An Trường (Vạn Lại, Thọ Xuân, Thanh Hóa) chứ chưa có thi Đình. Dịch giả các bộ Đại Việt sử ký toàn thư, Khâm định Việt sử thông giám cương mục cũng đều chú thích như vậy. Sau khi đã đánh thắng nhà Mạc, trở về Thăng Long, năm 1595, nhà Lê Trung Hưng mới cho hội cống sĩ ở bờ sông Nhị Hà (sông Hồng) tổ chức thi Hội, và cũng từ đó mới có thi Đình⁽²⁾.

Về bước đường công danh, sách Thiên Lộc huyện chí cho biết: sau khi thi đỗ, Nguyễn Văn Giai được bổ vào Viện Hàn lâm, rồi bị mất chức, về nhà sáu năm. Sách Lịch triều hiến chương loại chí không hề chép việc đó. Có thể Thiên Lộc huyện chí của Lưu Công Đạo chép đúng, vì tuy sống sau Nguyễn Văn Giai khoảng trên trăm năm, nhưng ông là người cùng xã nên dễ khai thác các nguồn tư liệu địa phương. Mảng thơ Nôm truyền tụng cũng góp phần minh chứng hoạn lộ của Nguyễn Văn Giai không phải lúc nào cũng hanh thông...

2. Đến 4 bài thơ Nôm truyền tụng

Không thấy sử sách nhắc đến các tác phẩm thơ văn chữ Hán của Nguyễn Văn Giai. Có thể vì văn võ song toàn, lại sống ở thời ngổn ngang, náo loạn của nhân tâm, thế sự, ông chỉ mải mê lập công, lập đức mà không chú ý lập ngôn chăng? Hoặc vì tác phẩm của ông chưa hay? Đương thời chỉ có Hoàng giáp Phùng Khắc Khoan (1528-1613) là nhà thơ nổi tiếng với các tập thơ chữ Hán Ngôn chí thi tập, Mai lĩnh sứ hoa thi tập và mấy bài thơ Nôm Ngư phủ nhập Đào Nguyên, Lâm tuyền vãn... Danh sĩ Phạm Đình Hổ (1768-1839) nhận xét: “Thơ (buổi đầu) thời Lê Trung Hưng thì chỉ câu nệ về khuôn phép, xu thế thấp kém, không kể làm gì”⁽³⁾.

Theo Gs Nguyễn Huệ Chi: “Nói về văn nghiệp Nguyễn Văn Giai chỉ còn để lại 4 bài thơ Nôm, ít nhiều chưa thật chắc chắn về xuất xứ. Nhưng đó là 4 bài thơ đặc sắc, có giọng điệu và phong cách nghệ thuật khá nhất quán”⁽⁴⁾. Bốn bài thơ đó giúp ta hiểu thêm nhiều về ông.

Thuở trẻ còn hàn vi, ông đã có bài thơ Nằm co đầy bản lĩnh: “Ba gian nhà cỏ một mình truồng/ Rét phải nằm co há phải cuồng/ Cá nọ xẹp vi miền Bắc hải/ Rồng kia uốn khúc chốn Nam dương/ Lòng trung hiếu, bo còn giữ/ Hội công danh, cuốn chửa giương/ Có khuất bao nhiêu thì có duỗi/ Ra xuân đầm ấm sẽ buông tuồng”. Tiếp đó là bài Nói khoác đậm đà kiểu nói trạng xứ Nghệ: “Ta con ông Trạng, cháu ông Nghè/ Nói khoác trên trời dưới đất nghe/ Sức, Hạng Vương tày nửa đấm/ Cờ, Đế Thích chấp hai xe/ Lội ngay xuống biển co tàu lại/ Nhảy tót lên non cưỡi cọp về…”. Bằng thủ pháp thậm xưng, tác giả đã tỏ rõ sự tự tin rất lớn vào tài sức của mình. Lời thơ đang thật hài hước bỗng dưng trở nên hết sức nghiêm túc khi tác giả bộc lộ chí hướng của mình giữa thời buổi rối ren: Mai mốt đem quân vào phủ chúa/ Ra tay diệt Mạc để phù Lê”⁽⁵⁾.

Kiên định phù Lê ngay từ buổi đầu là chí lớn của ông và cũng là chí hướng chung của nho sĩ xứ Nghệ bấy giờ. Tương truyền khi còn nhỏ ông đã từng viết vế đối “Thiên cổ tội nhân” lên cánh diều giấy để chọi với dòng chữ “Lưỡng triều tể tướng” trên lá cờ của Thượng thư Phan Đình Tá (người cùng xã, đậu Hoàng giáp năm 1499) - một người bỏ Lê phù Mạc. Chính Phan Đình Tá về sau cũng hối hận, bèn cáo quan về quê nhà⁽⁶⁾.

Điều đáng tiếc là Nguyễn Văn Giai đã toàn tâm toàn ý đem trí dũng xuất sắc của mình phục vụ cho một triều đại không còn xứng đáng đại diện cho dân tộc. Ông có công lớn giúp triều đình thắng nhà Mạc và ổn định biên giới phía Bắc, và nhờ vậy gia đình ông giàu sang, nhưng ông đã không thể giúp dân chúng thoát khỏi cảnh đói nghèo. Bản thân ông cuối đời cũng bị con Trịnh Xuân lập mưu trả thù, phải uống thuốc độc tự tử⁽⁷⁾. Có lẽ vì vậy mà mặc dù quyền nghiêng thiên hạ, có lúc dường như ông vẫn cảm thấy đời không mấy ý nghĩa. Trong bài thơ Tự trào, ông đã tự đùa cợt với chính địa vị của mình: “Ba vua, bốn chúa, bảy thằng con/ Trên chửa lung lay, dưới chửa mòn/ Chí chưa thành, danh cũng hổ/ Hòm sẵn đó, chết thì chôn/ Giang hồ, lang miếu trời đôi ngả/ Bị gậy cân đai đất một hòn/ Cũng muốn sống thêm dăm tuổi nữa/ Sợ ông Bành Tổ tống đồng môn”. Giáo sư Nguyễn Huệ Chi nhận xét: “Cả bài thơ là một chuỗi cười ngạo nghễ của người tuy già mà vẫn tin mình còn rất khỏe... già mà vẫn rất tinh... dám gọi xách mé các đời vua chúa thuở bấy giờ bằng những con số trống không để tính đếm như tính đếm đám con của mình...”. Giáo sư còn chú ý đến cái nhìn cởi mở, bình đẳng trước mọi loại người, mọi nghề nghiệp: “Dẫu là kẻ tứ chiếng giang hồ quanh năm bị gậy, hay là người khoác cân đai nơi lang miếu của triều đình thì cuối cùng khi đậy nắp quan tài lại cũng chỉ là một hòn đất như nhau”⁽⁸⁾. Bài Đèn kéo quân mà một số người nhầm là của ông Nghè Nguyễn Quý Tân (1814-1858) cũng cùng chung cái nhìn đó: “Một lũ ăn mày, một lũ quan/ Quanh đi quẩn lại cũng một đoàn/ Đến khi dầu cạn đèn không cháy/ Chẳng thấy ăn mày, chẳng thấy quan”.

Tính cách cao ngạo, phóng túng của Nguyễn Văn Giai sau này sẽ được nhà thơ đồng hương Nguyễn Công Trứ (1778-1858) phát triển cao hơn. Thái độ coi thường cả vua chúa và cách dùng từ thông tục: nói khoác, tày nửa đấm, nhảy tót, cưỡi... mở đường cho bà chúa thơ Nôm Hồ Xuân Hương - một nhà thơ đồng hương khác phát triển.

3. Thay lời kết

Như vậy, cuộc đời vị Tể tướng Nguyễn Văn Giai vẫn còn có những ẩn số! Lời bàn của Hương cống Lưu Công Đạo đã dẫn ở trên tưởng đã đầy đủ nhưng vẫn còn khoảng trống. Thời Nguyễn Văn Giai sống không còn là thời Lê Thái Tổ (1428-1433), Lê Thánh Tông (1460-1407)... Các vua Lê chỉ còn hư vị. Sống trong một thời đại phức tạp vừa có vua, vừa có chúa chưa từng có trong lịch sử Đại Việt, công lao khuông phò triều đình nhằm ổn định đất nước của vị Tể tướng xứ Nghệ tài trí tuyệt vời này thật là lớn lao, xứng đáng được hậu thế đời đời ngưỡng mộ./.

 

Chú thích

⁽¹⁾ Dẫn theo Võ Hồng Huy (Chủ biên), Địa chí huyện Can Lộc, Huyện ủy - UBND huyện Can Lộc, Sở Văn hóa và Thông tin Hà Tĩnh, 1999, tr.468.

⁽²⁾ Phan Huy Chú, Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Sử học, Hà Nội, 1961, tập 3, tr.17.

⁽³⁾ Phạm Đình Hổ, Vũ trung tùy bút, Nxb Trẻ, Hội Nghiên cứu giảng dạy văn học TP Hồ Chí Minh, 1989, tr.144.

^{(4), (5), (8)} Nguyễn Huệ Chi, Thử nhận diện văn học Thăng Long mười thế kỷ, Bài trên trang web Thư mục Nguyễn Huệ Chi.

^{(6), (7)} Thái Kim Đỉnh, Các nhà khoa bảng Hà Tĩnh, Hội liên hiệp Văn hóa Nghệ thuật Hà Tĩnh, 2004, tr.46-47, 53.

Hồ Sĩ Hùy